توتکابن

کتاب «جهاد با نفس» بخشی از کتاب بزرگ وسائل الشیعه شیخ حر عاملی است که به فارسی برگردانده شده است. جهاد با نفس که جهادی بزرگ است و از کشته شدن در راه حق تعالی به گفته صاحبان حق بالاتر است عبارت است از غلبه کردن انسان بر قوای ظاهره خود، آنها را تحت فرمان خالق قراردادن و مملکت وجود و ظاهر را از آلودگی وجود قوای شیطان خالی کردن نویسنده کتاب شیخ حر عاملی از علمای برجسته و شاعران توانای شیعه است که نسبتش تا سی و چهار پشت به شهید پر افتخار کربلا، حربن یزید ریاحی منتهی می‌شود.

کتاب وسائل الشیعه شامل اکثریت احادیث کتاب‌های احکام است که به عقیده آگاهان حق جامع‌ترین و مرتب‌ترین کتاب در احادیث احکام می‌باشد. علامه عاملی به هنگام اتمام این اثر سترگ در سال 1088 ق گفته که بیست سال از عمر خود را صرف گردآوری این کتاب کرده است.

در قسمت نخست کتاب به حدیثی از امام صادق(ع) اشاره شده است که فرموده‌اند «پیامبر عده‌ای را به جنگ فرستادند، زمانی که آنها برگشتند، فرمود: آفرین بر گروهی که جهاد کوچک‌تر را به جای آوردند و جهاد بزرگ‌تر بر آنها باقی مانده است» پرسیدند: جهاد بزرگ‌تر چیست؟ فرمودند: جهاد با نفس است.

به گفته مولف در بخش اول کتاب خداوند متعال برای تمامی اعضای بدن امری را واجب و حقوقی را مقرر کرده است که دراین اثر به آن پرداخته شده است. از جمله آنهاست آنچه بر «صورت» واجب است: آنچه خداوند متعال بر صورت واجب کرده، این است که در هنگام نماز و در شب و روز برای او سجده کند که خداوند در این باره فرموده است ای کسانی که ایمان آوردید رکوع کنید و سجود بجای آرید و پروردگارتان را عبادت کنید و کار نیک انجام دهید، شاید رستگار شوید.

همچنین در موضوع حق خدا، به یکی از فرمایشات امام سجاد اشاره شده است که فرموده‌اند: بزرگ‌ترین حق خداوند تبارک و تعالی نسبت به تو این است که او را بندگی کنی و هیچ‌چیز را شریک او قرار ندهی و هرگاه این اعمال را از روی اخلاص، برای خداوند انجام دهی، خداوند نیز امور دنیا و آخرتت را تکفل کند، خود نیز این حق را نسبت به خویشتن‌داری، حق خودت بر تو این است که تمام وجودت را در راه اطاعت خداوند صرف کنی.

به دست آوردن اخلاق نیکو و به کاربردن آنها موضوع دیگری است که در اثر حاضر به آن توجه شده است.

در این راستا به جمله‌ای از پیامبر(ص) اشاره شده است که به حضرت امیر(ع) فرمودند: ای علی سه چیز از اخلاق بزرگوارانه‌ی دنیا و آخرت می‌باشد: بخشیدن کسی که به تو ظلم کرده است برقراری رابطه با کسی که با تو قطع رابطه کرده است، صبر و بردباری در برابر کسی که نسبت به تو با جهالت رفتار می‌کند.

حضرت علی(ع) همچنین نشانه‌های دینداران را اینگونه دسته‌بندی می‌کند: راستگویی،‌امانتداری،‌وفای به عهد، صله رحم، رحم و مهربانی نسبت به ضعیفان، نیکی کردن، همسایه خوب بودن، اخلاق نیکو داشتن، پیروی از دانش و چیزهایی که باعث نزدیکی به خدا می‌شود.

تفکر کردن و عبرت گرفتن از روزگار، موضوع بخش دیگری است که در آن به هفت مورد اشاره شده است: تفکر در عواقب کارها، تفکر درباره خانه جدایی و در مورد خداوند و قدرتش و اینکه چه چیزی عبادت کامل است، فراخواندن به سوی نیکی‌ها،‌ پندگرفتن از تمام چیزها و... نویسنده در این زمینه می پرسد ابوذر بیشتر چه عبادتی می‌کرد؟ که در این رابطه روایتی از امام صادق(ع) نقل می کند که فرموده: بیشترین عبادت ابوذر تفکر درباره خداوند و عبرت گرفتن و پندآموزی بود.

همچنین مستحب بودن داشتن اخلاق خوب، موضوع دیگری است که در این خصوص به مواردی اشاره شده است.

یکی از این موارد سخنی است از امام صادق(ع) که فرمودند: ما کسانی را دوست داریم که عاقل، فهمیده، دانا در دین، بردبار، مداراکننده، صبور، راستگو و وفادار باشند. خداوند اخلاق خوب و نیکو را برای پیامبران قرار داده است پس کسی هرقدر از این اخلاق را داشت خداوند را شکر کند ولی اگر کسی چنین اخلاقی را نداشت به درگاه خداوند تضرع و زاری کند و آن اخلاق را از خداوند بخواهد. پرسیده شد: این اخلاق که شما از آن سخن می‌گویید چه هستند؟ فرمودند: دوری از گناه، قناعت، صبر، شکرگزاری، بردباری، شرم و حیا و 000

در بخش دیگر این مجموعه، مؤلف به موضوع یقین به خداوند درباره روزی رساندن پرداخته و در بیست و یک فراز به فرموده‌های امام صادق ، امام باقر و حضرت امیر(ع) و 000 اشاره کرده است. یکی از این فرازها چنین است: امیرالمومنین(ع) فرمود: «مومن طعم ایمان را نمی‌چشد تا اینکه بداند هرچه به او رسید امکان‌ نرسیدن نداشته و آن که به او نرسیده امکان رسیدن نداشته است و اینکه بداند زیان و منفعت رساننده کسی جز خداوند متعال نیست.»

همچنین در زمینه واجب بودن تسلط عقل بر شهوت و حرام بودن تسلط شهوت بر عقل مطالبی در این کتاب آورده شده که به فرمایشات حضرت رسول(ص)، حضرت امیرالمومنین(ع)، امام صادق(ع) استناد گردیده است. عبدالله بن سنان گفته است از امام صادق(ع) پرسیدم: ملائکه برتر هستند یا فرزندان آدم؟ امیرالمومنین (ع) فرموده است: خداوند عقل را در وجود فرشتگان بدون شهوت و در وجود حیوانات شهوت را بدون عقل قرار داد، ولی در انسان این را باهم ترکیب کرد پس هرکس که عقلش بر شهوتش مسلط شود از فرشتگان بهتر است و کسی که شهوتش بر عقلش مسلط شود از حیوانات بدتر است.

توکل به خداوند موضوع بخش بعدی است که در آن به عناوینی مشتمل بر عنایت الهی، جای ثروت و عزت کجاست، اعتماد و اطمینان به خداوند و سه چیز برای بدست آوردن سه چیز دیگر، پرداخته شده است.

در این خصوص به یکی از فرمایشات امام صادق اشاره شده است که ایشان فرمودند: به هرکس که این سه چیز داده شود از سه چیز دیگر محروم نمی‌شود، کسی که به او توفیق دعا کردن داده شود، اجابت کردن آن نیز به او داده می‌شود، کسی که به او توفیق شکرگزاری داده شود نعمتی که به سبب آن شکرگزاری شده است زیاد می‌شود، کسی که به خدا توکل کند، خداوند از او حمایت می‌کند.

امید و آرزو به دیگران موضوع دیگری است که به آن پرداخته شده است که موضوع آن در خصوص نامهربانی بندگان خدا و امید بستن به  غیر خدا است.

امام صادق (ع) در رابطه با این موضوع و با اشاره به آیه شریفه « اکثر آنان به خداوند ایمان نمی‌آورند جز اینکه مشرک هستند» در این باره فرمودند: کسی مشرک است که بگوید: اگر فلانی نبود هلاک می‌شدم. و یا اگر فلانی نبود به فلان چیز نمی‌رسیدم و 000 در صورتی که باید بگوید اگر خداوند به وسیله فلانی بر من منت نمی‌گذاشت از بین می‌رفتم و 000

از دیگر عناوین اثر حاضر ترس از خدا همراه با امید به اوست که در این باره به فرازی از سخنان امام باقر(ع) اشاره شده است که فرمودند: در دل هر مومنی دو نور است: نور ترس و نور امید اگر این دو وزن شوند هیچ یک از آنها از دیگری بیشتر نیست.

همچنین فرمایشاتی از رسول خدا(ص) و ائمه اطهار (ع) در رابطه با ترس از خدا آورده شده است: پیامبر فرمودند: اصل و اساس حکمت و فرزانگی ترس از خداوند است.

نیز گریستن از ترس خداوند، فضیلت و آثارش بیشتر و بهتر است چنانکه امام رضا (ع) فرمود« خداوند به موسی فرمود: مقربان با چیزی همانند گریستن از ترس من به من نزدیک‌ نشده‌اند و عابدان با چیزی همچون دوری از گناهان، برای من بندگی نکرده‌اند و آراستگان با چیزی همچون دوری از آن چه بی‌نیازی از آن در دنیا با اهمیت است برای من خود را نیاراسته‌اند.»

در ادامه نیز در جای دیگر در خصوص داشتن گمان نیکو به خداوند، امام رضا(ع) فرمود: به خداوند گمان نیک داشته باش که امام صادق در این باره می‌فرماید: کسی که به خداوند گمان نیک داشته باشد، خداوند هم درگمان او حاضر است و کسی که به روزی کم قانع باشد و بپذیرد خداوند هم اعمال کم او را می‌پذیرد.

نیز شیخ حر عاملی در بخش دیگری از کتاب خود در باب سرزنش، ادب کردن و دشمنی با نفس احادیثی را آورده است که یکی از آنها از فرمایشات پیامبر(ص) است که فرمودند: هرکس به جای اینکه با مردم دشمنی کند با نفس خود دشمنی ورزد خداوند او را از هراس روز قیامت در امام می‌دارد.

یکی دیگر از موضوعات کتاب حاضر در باب اطاعت از خداوند است که امام باقر در این زمینه می‌فرماید: مذاهب و گروه‌های مختلف شما را از راه راست بیرون نبرند قسم به خدا که شیعه ما نیست جز آنکه از خداوند فرمانبرداری می‌کند.

در باب صبر در اطاعت از خداوند و معصیت او که در بخش بعدی به آن پرداخته شده است و صبر هنگام دوری از گناهان آمده است. امام باقر (ع) فرمودند: صبر دو نوع است: صبر در هنگام بلا که نیکو و زیبا می‌باشد و برتر و بهتر از آن صبر بر سختی‌های دوری از کارهای حرام است.

همچنین مولف در زمینه تقوا به حدیثی از امام صادق اشاره کرده است که فرمود: ما کسی را مومن می‌دانیم که با خواست و اراده از تمام کارها و اوامر ما پیروی کند. ای مردم بدانید که پیروی و خواست امر ما دوری از گناهان است پس با آن خود را زینت دهید تا خدا به شما رحم کند و با آن دشمنان ما را فریب دهید تا خداوند شما را بلند مرتبه کند.

بخش دیگر کتاب در باب پاکدامنی است که حضرت امیر(ع) در این باره فرمودند: برترین و بهترین عبادت پاکدامنی است.

در ادامه درباره اینکه چگونه می‌توان از گناهان و کارهای حرام دوری کرد به فرازهایی از سخنان تعدادی از ائمه بزرگوار پرداخته شده است. امام باقر فرمود: هر چشمی در روز قیامت گریان است جز سه چشم: چشمی که در راه خدا بیداری کشیده است، چشمی که از ترس خدا گریسته است و چشمی که بر حرام بسته است.

انجام واجبات از عوامل مهمی است که انسان را از گناه دور می‌سازد چنانکه امام سجاد فرمودند: هرکس به آنچه خدا بر او واجب فرموده، عمل کند از بهترین مردم است.

نیز فضیلت صبر و بردباری و لزوم به کاربردن آن در زندگی از دیگر ابوابی است که در این مجموعه مطرح شده است. امام صادق در این باره حدیثی دارند و می‌فرمایند خصلت بردباری و صبر برای کمک کردن به انسان کافی است. اگر بردبار نیستی، صبر و بردباری را بر خودت تحمیل کن.

از مباحث دیگر کتاب حاضر، فروتنی و تواضع است که در این زمینه به احادیث و روایاتی اشاره شده است یکی از این روایات از فرمایشات امام کاظم(ع) می‌باشد که فرمود: خداوند به کوه‌ها فرمود: من خواهم که کشتی بنده‌ام نوح را بر روی یکی از کو‌ه‌ها بگذارم، پس کوه‌ها گردن فرازی و سرکشی نمودند و فقط کوه «جودی» تواضع و فروتنی نمود، پس کشتی نوح نیز سینه خود را بر آن کوه قرار داد.

برگزیدن رضایت خداوند بر هوای نفس باب دیگری از این اثر که یکی از موارد آن پاداش خداپرستان می‌باشد و روایتی در این باره از امام باقر(ع) نقل شده است که ایشان فرمود: خداوند متعال فرموده است به عزت، جلال، عظمت و نیکویی و بلندمرتبگی‌ام قسم! که هر بنده مومنی خواسته مرا بر چیزی از خواسته‌های دنیوی‌اش ترجیح دهد ثروتمندی را در نفسش و همت و تلاشش را در آخرتش قرار می‌دهم و آسمان و زمین را ضامن روزی او می‌سازم و من برای او بالاتر و بهتر از تجارت هر تاجری خواهم بود.

یکی دیگر از موضوعات کتاب حاضر، مشغول شدن به عیب‌های خود است که در این خصوص، مولف احادیثی را آورده‌اند یکی از این احادیث فرازی از سخنان امام صادق(ع) است که فرمود: هنگامی که موسی می‌خواست از خضر جدا شود به او فرمود: مرا نصحیت کن. خضر در توصیه‌هایش به او فرمود: لجاجت و خیره‌سری نکن، بدون نیاز به دنبال چیزی مرو، بدون تعجب نخند، گناهانت را به یادآور و از این که خطاها و گناهان مردم را یادآوری شوی پرهیز کن.

یکی دیگر از احکامی که شیخ حر عاملی به ‌آن پرداخته است، اصلاح کردن نفس، هنگامی که به شر و بدی تمایل دارد است که در این باره به حدیثی از حضرت امیر(ع) اشاره کرده که ایشان فرمودند: هرکس رابطه‌اش را با خداوند اصلاح کند خداوند هم رابطه او را با مردم اصلاح می‌کند.

یکی از موارد و مباحثی که درباره دوری کردن از لغزش‌ها و گناهان در بخش دیگر این کتاب مطرح شده است بخشش و عفو الهی است که امام باقر (ع) در این باره فرمود: هر سختی و رنجی که به انسان می‌رسد به علت گناهانی است که انجام می‌دهد در حالی که خداوند اعمال بدی را که می‌بخشد بیشتر از آن اعمالی است که نمی‌بخشد و مؤاخذه می‌کند.

دوری از  گناهان کبیره از دیگر مباحثی است که در وسایل الشیعه به آن پرداخته شده است که یکی از موضوعات آن پاک شدن گناهان است: امام رضا(ع) درباره آیه اگر از گناهان بزرگی که از آنها نهی شده‌اید، دوری گزینید گناهان شما را می‌زداییم. فرمود: کسی که از گناهان کبیره‌ای که خداوند جهنم را جزای آنها قرار داده دوری کند اگر مومن باشد خداوند گناهان او را می‌پوشاند.

در ادامه نیز به توبه از گناهان کبیره اشاره شده است که در این باره در یکی از فرازهای سخنان امام صادق(ع) آمده است که فرمودند: شفاعت ما شامل حال شیعیانی که مرتکب گناه کبیره می‌شوند می‌گردد اما کسانی که توبه کنند. خداوند فرموده است بر نیکوکاران هیچ راهی نیست.

بخش دیگر از نوشتار حاضر در باب پافشاری بر گناه و استغفار از آن است که یکی از عناوینی که در این بحث به آن پرداخته شده است نشانه‌های بدبختی است، پیامبر گرامی اسلام در این باره فرموده‌اند: نشانه‌های شقاوت و بدبختی عبارتند از: خشکی چشم(گریه نکردن)، سنگدلی، حرص بسیار برای به دست آوردن دنیا، اصرار بر انجام گناه.

خصلت‌های حرام و مکروه از موضوعات دیگری است که در ادامه به آن پرداخته شده است.

حضرت رسول فرمودند: اولین انگیزه‌هایی که با آن خداوند نافرمانی شد شش انگیزه: دنیادوستی، ریاست دوستی، غذادوستی، خواب دوستی، راحت دوستی و زن دوستی است.

دوری از مفاسد، معاشرت و رسیدگی به امور برادران دینی در خانه از دیگر موضوعات کتاب حاضر است که در آن به مواردی اشاره شده است که از آن جمله سرزنش نفس می‌باشد. در این خصوص سخنی از امام صادق(ع) آمده است که فرمودند: خوشا به حال کسی که نفس خود را سرزنش کند و قبل از آنکه دیگران او را بشناسند او مردم را بشناسد.

یکی دیگر از مسائلی که شیخ حر عاملی در کتاب خود به آن توجه نموده‌اند و احکامی از آن مطرح کرده‌اند، فریب دادن مردم به وسیله دین است.

خرید و فروش دنیا و آخرت یکی از مواردی است که در این خصوص حضرت رسول(ص) فرموده‌اند: هرکس در مقابل دنیا و آخرت قرار گیرد و دنیا را انتخاب کند و آخرت را واگذارد در آن دنیا به گونه‌ای با خداوند متعال ملاقات می‌کند که حسنه‌ای ندارد تا او را از آتش جهنم نگاه دارد و هرکس آخرت را انتخاب کند در آن دنیا به گونه‌ای با خداوند ملاقات می‌کند که از وی راضی و  خشنود است.

همچنین مولف در باب وجوب تسکین خشم می‌نویسد: امام صادق فرمودند کلید تمام بدی‌ها خشم است.

حسد و غبطه از دیگر موضوعاتی است که در این کتاب به آن پرداخته شده است و از موارد آن یکی از بین رفتن ایمان است که امام باقر فرمود: چه بسا انسان، کوچک‌ترین و کم‌ترین درجه خشم را به کار می‌گیرد و سرانجام کارش به کفر خاتمه یابد و بی‌شک حسد ایمان را می‌خورد همان طور که آتش هیزم را.

نیز در این مجموعه، به تعصب بی‌جا نسبت به اشخاص و اشیاء پرداخته شده است که یکی از مباحث مطرح شده در این باب تعصب کورکورانه است. امام صادق(ع) فرمود: هرکس که تعصب بی‌جا داشته باشد خداوند او را به دستاری از آتش می‌پیچد.

خود بزرگ‌بینی از دیگر ابواب این مجموعه است که در آن به مواردی چند اشاره شده است، یکی از آنها مورد تکبر است که در این زمینه در حدیثی از امام صادق(ع) می‌خوانیم: کبر و بزرگی ردا(روپوش) خداوند است پس هرکس در آن به مقابله خدا برخیزد، خداوند او را با صورت به جهنم می‌افکند.

یکی دیگر از مباحثی که در این کتاب به آن پرداخته شده است، دنیا دوستی است که ضرر رساندن به آخرت یکی از موارد آن می‌باشد،‌ پیامبر در این باره فرمود: هرکس دنیای خود را دوست بدارد به آخرتش زیان خواهد رسانید.

زاهدانه زیستن موضوعی است که در بخش بعدی مورد بررسی قرار گرفته است. حدیثی که در این باب مطرح شده است از فرمایشات امام صادق (ع) است که فرمودند: تمام خیر و خوبی‌ها در خانه‌ای قرار گرفته که کلید آن خانه، دوری از دنیاست.

در دنباله این بخش به استحباب ترک نمودن آنچه از دنیا بیش از نیاز است اشاره شده است که دنیا مانند چیست؟ یکی از عناوین این باب است. در کتاب علی (ع) است که: دنیا همچون ماری است که پوست آن نرم و زیبا است ولی درونش زهر کشنده‌ای دارد که مرد عاقل از آن دور می‌شود ولی کودک نادان به سوی آن می‌رود.

نیز در باب تنبلی و افسردگی به احادیث و روایاتی پرداخته شده است یکی از آنها سخنی است از امام کاظم (ع) که به یکی از فرزندان خود فرمود: بر تو لازم است از تنبلی و افسردگی دوری نمایی، چون این دو حالت تو را از رسیدن به بهره‌های دنیوی و اخروی باز می‌دارد.

مولف در زمینه طمع کاری نیز به موضوعات و احادیث چندی اشاره کرده است که از آن جمله رهبری طمع است: بنده بدی است کسی که طمعش، رهبر او باشد. و بنده بدی است کسی که تمایل به چیزی داشته باشد که او را به ذلت و خواری بکشاند.

یکی دیگر از موضوعاتی که در این مجموعه به آن توجه شده است بداخلاقی است که باعث فاسد شدن اعمال نیک می‌گردد، امام صادق (ع)در این زمینه فرمود: بداخلاقی،‌عمل نیک را فاسد کند همان طور که سرکه، عسل را فاسد می‌کند.

بدزبانی یکی دیگر از ابواب کتاب حاضر است که مؤلف در خصوص آن به احادیث و روایاتی اشاره کرده است، در یکی از این احادیث که از فرمایشات امام باقر (ع) است می‌خوانیم: خداوند متعال انسان دشنام‌دهنده ناسزا گو را دشمن می‌داند.

امام باقر (ع) در خصوص کسی که بدون گناه، توبه و استغفار کند می‌فرمایند: از محبوب‌ترین بندگان به درگاه الهی کسی است که نیکوکار و بسیار توبه‌کننده باشد.

مشغول بودن به کارهای شایسته و ترسیدن از اینکه اعمال به رویت خدا و معصومین برسد موضوع آخرین بخش کتاب است که نگارنده به مواردی چند در این خصوص اشاره دارد. از جمله شرم و حیا از پیامبر، که امام باقر (ع) در این باره فرمود است: بی‌شک اعمال بندگان در هر غروب پنج‌شنبه به پیامبرتان عرضه می‌شود پس شرم کنید از اینکه پیامبر(ص) اعمال زشت شما را ببیند.

شیخ حر عاملی در قریه« مشغری، ‌از توابع جبل عامل در خانواده‌ای که غالباً دانشور و ادیب بودند چشم به جهان گشود و از اوان جوانی در همان سامان به تحصیل  علوم دینی و ادبی پرداخت و در فقه و حدیث، رجال، ادبیات و شعر مقام والایی یافت و در ردیف عالمان بزرگ قرار گرفت و آوازه کمالات او در محیط‌های علمی آن روز منتشر گشت وی تا چهل سالگی در همان دیار به سر برد. سپس راهی عراق شد و پس از زیارت قبور پاک امامان معصوم (ع) و دیدار با علمای آن دیار به ایران آمد و سالیان سال در مشهد مقدس رحل اقامت افکند و به تدریس، تالیف و تهذیب نفس پرداخت و منصب شیخ الاسلامی و قضاوت را عهده‌دار شد.

وی سرانجام در21 ماه رمضان مقارن با سالروز شهادت مولای متقیان علی (ع) سال 1104 ق در سن 71 سالگی وفات یافت پیکر او در ایوان شمالی صحن عتیق پشت ایوان مدرسه میرزا جعفر در حرم مطهر حضرت علی‌بن موسی الرضا به خاک سپرده شد.

مرقد او امروزه دارای ضریح و زیارتگاه شیفتگان علم و فضیلت است. این کتاب شریف یعنی جهاد با نفس از وسائل الشیعه مردی بزرگوار و الهی است که به گفته و گواهی بزرگانی همچون عارف واصل، آیت الله بهجت، اثر شگرفی در تهذیب و تزکیه نفس دارد و می‌تواند انسان را سعادتمند کند.

 دانلود کتاب جهاد با نفس(PDF) - مترجم : علی افراسیابی

دانلود کتاب مالتی مدیای جهاد با نفس - ترجمه علی افراسیابی

امکانات نرم افزار :
این نرم افزار بدون نیاز به نصب می باشد و علاوه بر امکان مطالعه راحت و آسان کتاب در رایانه ، لیست تمامی کتابهای موجود در کتابخانه انجمن گفتگوی دینی را به همراه لینک دانلود را در بر دارد.



موضوع مطلب : توتکابن / جهاد با نفس
امکانات جانبی


 
 
بالای صفحه